KARŞILIKSIZ ÇEK DÜZENLEME SUÇU VE CEZASI

Karşılıksız Çek Nedir? Çek Hamili Hangi Hukuki Yollara Başvurabilir?

Çek, ticari hayatın en önemli ödeme araçlarından biri olmakla birlikte, çek bedelinin bankaya ibraz edildiğinde tamamen veya kısmen karşılanamaması hâlinde hamil bakımından ciddi bir alacak ve tahsilat sorunu ortaya çıkabilmektedir.

Türk hukukunda karşılıksız çek nedeniyle çek hamilinin başvurabileceği yollar yalnızca ceza şikâyeti ile sınırlı değildir. Somut olayın özelliklerine göre kambiyo senetlerine özgü icra takibi, karşılıksız çek nedeniyle İcra Ceza Mahkemesine şikayet, gerekli hâllerde ihtiyati haciz ve diğer hukuki yollar birlikte değerlendirilebilir.

Önemli olan husus, ceza şikâyetinin çek bedelinin tahsilinin yerine geçmediğidir. Bu nedenle çekin karşılıksız çıkması hâlinde hamilin hem alacağın tahsili hem de karşılıksız çek nedeniyle cezai sorumluluğun işletilmesi bakımından süresi içerisinde gerekli işlemleri yapması gerekir.

Karşılıksız Çek Düzenleme Suçu Nedir?

5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinde düzenlenen suç, teknik olarak yalnızca "karşılıksız çek düzenlemek" şeklinde ifade edilmemektedir.

Kanundaki düzenlemeye göre;

Kanuni ibraz süresi içerisinde ibraz edilen çek hakkında "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi, hamilin şikâyeti üzerine cezalandırılabilir.

Dolayısıyla suçun oluşabilmesi bakımından yalnızca çek bedelinin ödenmemiş olması yeterli değildir.

Özellikle;

• çekin geçerli bir çek niteliğinde bulunması,
• çekin kanuni ibraz süresi içerisinde bankaya ibraz edilmesi,
• çek hakkında "karşılıksızdır" işleminin yapılması,
• kanunun cezai sorumluluk yüklediği kişinin belirlenebilmesi,
• hamil tarafından süresinde şikayette bulunulması

gibi hususların birlikte değerlendirilmesi gerekir. 5941 sayılı Kanun'un 5. maddesi uyarınca görevli yargı mercii de İcra Ceza Mahkemesidir.

Çekin Bankaya Süresinde İbraz Edilmesi Neden Önemlidir?

Karşılıksız çek nedeniyle cezai sürecin işletilebilmesi bakımından en önemli konulardan biri, çekin kanuni ibraz süresi içerisinde bankaya sunulmuş olmasıdır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 796. maddesine göre;

• Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün,
• Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse 1 ay

içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir.

Yurt dışında düzenlenip başka ülkede ödenecek çekler bakımından ise aynı kıtada düzenlenme ve ödeme hâlinde 1 ay, ayrı kıtalarda ise 3 ay ibraz süresi öngörülmüştür. Bu süreler çek üzerinde yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü işlemeye başlar.

Bu nedenle karşılıksız çekle karşılaşan hamil bakımından ilk yapılması gereken işlemlerden biri, çekin kanuni ibraz süresinin geçirilmemesidir.

Banka Çeki Ödemediğinde Ne Yapılmalıdır?

Çek bankaya ibraz edildiğinde hesapta yeterli karşılık bulunmuyorsa, çek bedelinin karşılanamayan kısmı bakımından banka tarafından çek üzerine "karşılıksızdır" işlemi yapılır.

Çekin kısmen karşılıklı olması hâlinde de karşılıksız kalan miktar belirlenerek işlem yapılabilir.

Hamil, bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarı da talep edebilir.

Dolayısıyla örneğin;

500.000 TL bedelli bir çekin hesabında hiç karşılığı yoksa, banka tarafından kanunen ödenmesi gereken tutar ödenir ve kalan miktar bakımından çek üzerine "karşılıksızdır" işlemi yapılır.

Karşılıksız Çek Hamilinin Önündeki İki Temel Yol

Karşılıksız çek elinde bulunan hamil bakımından iki farklı hukuki yol özellikle önemlidir:

A. Çek bedelinin tahsili için icra takibi

B. Karşılıksız çek nedeniyle İcra Ceza Mahkemesine şikâyet

Bu iki yol birbirinden bağımsızdır.

İcra Ceza Mahkemesine şikayet edilmesi, çek bedelinin tahsili için icra takibi yapılmasına engel değildir.

Aynı şekilde yalnızca icra takibi yapılması da karşılıksız çek nedeniyle şikayet hakkının kullanılmasını zorunlu olarak ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle uygulamada, şartları mevcutsa iki yolun birlikte yürütülmesi önem taşır.

Çek Bedelinin Tahsili İçin Kambiyo Senetlerine Özgü İcra Takibi

Karşılıksız çekin en önemli hukuki sonuçlarından biri, çek hamilinin alacağını kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip edebilmesidir.

Çek kambiyo senedi niteliğinde olduğundan, şartları mevcutsa İcra ve İflas Kanunu'nun 167 ve devamı maddeleri kapsamında kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi yapılabilir.

Bu takipte;

• çek bedeli,
• ilgili faiz,
• takip masrafları,
• şartları varsa diğer fer'iler

talep edilebilir.

Takibin kesinleşmesiyle birlikte borçlunun malvarlığı üzerinde haciz işlemleri uygulanabilir.

Borçlunun;

• banka hesapları,
• araçları,
• taşınmazları,
• üçüncü kişilerdeki hak ve alacakları,
• şirket hisseleri ve diğer haczi mümkün malvarlığı

üzerine haciz konulması gündeme gelebilir.

Karşılıksız Çek Nedeniyle İcra Ceza Mahkemesine Şikayet

5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesi uyarınca karşılıksız çek nedeniyle yargılama İcra Ceza Mahkemesinde yapılır.

Bu davalar bakımından İcra ve İflas Kanunu'nun 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerinde düzenlenen usul hükümleri uygulanmaktadır.

Karşılıksız Çek Şikayet Süresi Ne Kadardır?

Karşılıksız çek nedeniyle şikâyet bakımından en kritik konulardan biri süredir.

5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinin yaptığı gönderme nedeniyle İcra ve İflas Kanunu'nun 347. maddesindeki süre uygulanır.

Buna göre şikâyet hakkı;

fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl içerisinde kullanılmalıdır.

Bu süre hak düşürücü niteliktedir.

Uygulamada karşılıksız çek bakımından öğrenme tarihi, çekin bankaya ibraz edilmesi ve "karşılıksızdır" işleminin yapılması ile bağlantılı olarak değerlendirilmektedir.

Bir Yıllık Süre Neden Önemlidir?

Kanunda iki ayrı süre bulunmaktadır:

Bu nedenle hamilin "Ben çekin karşılıksız olduğunu daha sonra öğrendim" şeklindeki açıklaması, her durumda şikâyet süresini sınırsız şekilde uzatmaz.

Fiilin üzerinden bir yıl geçmesi hâlinde, kanunun öngördüğü azami süre de dolmuş olacaktır.

Bu nedenle özellikle çekin bankaya ibraz tarihi, karşılıksızdır işleminin tarihi ve hamilin bunu öğrendiği tarih dikkatle tespit edilmelidir.

İcra Ceza Şikayetinde Hangi Belgeler Sunulmalıdır?

Karşılıksız çek nedeniyle hazırlanacak şikayet dilekçesine olayın özelliklerine göre özellikle şu belgelerin eklenmesi önemlidir:

• Çek aslı veya usulüne uygun sureti,
• Bankanın "karşılıksızdır" işlemini gösteren kayıt,
• Banka tarafından yapılan kısmi ödeme varsa buna ilişkin belge,
• Ciro silsilesini gösteren çek görüntüsü,
• Hamilin çek üzerindeki sıfatını gösteren belgeler,
• Çek hesabı ve keşideci bilgileri,
• İcra takibi yapılmışsa icra dosyasına ilişkin bilgiler,
• Ödeme yapılmadığını gösteren kayıtlar,
• Varsa ticari ilişkiyi gösteren fatura, sözleşme, cari hesap ve teslim belgeleri,
• Şirket adına düzenlenen çeklerde şirket yetkilisini gösteren ticaret sicili kayıtları.

Özellikle hamil sıfatının ve çekin kim tarafından düzenlendiğinin doğru şekilde ortaya konulması önemlidir.

Şikayet Hakkı Kime Aittir?

Karşılıksız çek suçu bakımından şikayet hakkı kural olarak hamile aittir.

Çekin ciro edilmesi hâlinde somut olayın özelliklerine göre çek üzerinde hak sahibi olan kişinin hamil sıfatı ve ciro zinciri değerlendirilmelidir.

Bu nedenle özellikle birden fazla ciro bulunan çeklerde şikayet hakkının kime ait olduğu ayrıca incelenmelidir.

Şirket Çeki Karşılıksız Çıkarsa Kim Sorumludur?

Karşılıksız çekin bir şirket adına düzenlenmesi hâlinde cezai sorumluluk bakımından özel düzenlemeler bulunmaktadır.

5941 sayılı Kanun'un 5. maddesi uyarınca çek hesabı sahibi tüzel kişi ise çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü kişi, şirketin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesidir.

Böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler bakımından kanuni düzenleme uygulanır.

Dolayısıyla şirket adına düzenlenen her karşılıksız çek bakımından otomatik olarak yalnızca çeki imzalayan kişinin cezai sorumlu olduğu söylenemez.

Şirketin;

• türü,
• yönetim yapısı,
• çek hesabının sahibi,
• çekin hangi kişi tarafından imzalandığı,
• mali işlerden kimin sorumlu olduğu,
• ticaret sicili kayıtları

birlikte değerlendirilmelidir.

Bu konu özellikle anonim ve limited şirket çekleri bakımından önem taşımaktadır.

Karşılıksız Çek Suçunun Cezası Nedir?

5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesine göre, karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında her bir çek bakımından 1.500 güne kadar adli para cezasına hükmedilebilir.

Ancak burada önemli bir özel düzenleme vardır.

Hükmedilecek adli para cezası;

karşılıksız kalan çek bedeli + kanuni düzenlemeye göre hesaplanacak faiz + takip ve yargılama giderleri toplamından daha az olamaz.

Dolayısıyla karşılıksız çek bakımından uygulanacak yaptırımın yalnızca "1.500 gün x günlük para miktarı" şeklinde mekanik olarak hesaplanması doğru değildir. Kanunun çek bedelinin karşılıksız kalan kısmına ilişkin özel alt sınır hükmü de dikkate alınmaktadır.

Ayrıca mahkeme, sanık hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da karar verir.

Karşılıksız Çek Suçunda Hapis Cezası Var mı?

Karşılıksız çek bakımından kanunda doğrudan hapis cezası öngörülmemiş, yaptırım adli para cezası olarak düzenlenmiştir.

Bununla birlikte 5941 sayılı Kanun'un 5. maddesinde, hükmedilen adli para cezasının ödenmemesi hâlinde özel bir infaz düzenlemesi bulunmaktadır. Kanunda, bu adli para cezasının ödenmemesi hâlinde doğrudan hapse çevrilmesine ilişkin hüküm yer almaktadır.

Bu nedenle "karşılıksız çek suçunda hiçbir şekilde hapis söz konusu olmaz" şeklindeki genel bir ifade hukuken isabetli değildir.

Karşılıksız Çek Borcu Ödenirse Ne Olur?

Karşılıksız çek düzenleyen kişi bakımından önemli bir imkan da etkin pişmanlık hükümleridir.

5941 sayılı Kanun'un 6. maddesine göre karşılıksız kalan çek bedelinin, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari işlerde temerrüt faizi ile birlikte tamamen ödenmesi hâlinde;

Yargılama devam ediyorsa:

Mahkeme tarafından davanın düşmesine karar verilebilir.

Mahkûmiyet kesinleşmişse:

Mahkûmiyet hükmünün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilebilir.

Aynı şekilde hamilin şikayetten vazgeçmesi halinde de kanunda öngörülen sonuçlar doğar.

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken husus, yalnızca çek bedelinin ödenmesinin her durumda yeterli olmayabileceğidir. Kanun, çek bedeli ile birlikte ilgili faizin de tamamen ödenmesini öngörmektedir.

Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı

Mahkeme tarafından karşılıksız çek nedeniyle karar verilmesi hâlinde ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanır.

Bu yasak;

• çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi,
• tüzel kişi adına çek düzenleyenler,
• sermaye şirketleri bakımından kanunda belirtilen yönetim organı ve ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri

bakımından uygulanabilmektedir.

Yargılama devam ederken de mahkeme tarafından koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilebilir.

Ceza Şikayeti Yapmak Çek Bedelini Tahsil Ettirir mi?

Hayır.

Bu ayrım özellikle önemlidir.

İcra Ceza Mahkemesinde şikayet, karşılıksız çek nedeniyle kanunda öngörülen cezai yaptırımın uygulanmasını amaçlar.

Buna karşılık kambiyo senetlerine özgü icra takibi, çek bedelinin tahsil edilmesini amaçlar.

Bu nedenle çek hamilinin yalnızca İcra Ceza Mahkemesine başvurması, çek bedelinin otomatik olarak tahsil edilmesini sağlamaz.

Çek bedelinin tahsili için ayrıca icra takibi yapılması gerekir.

İhtiyati Haciz Talep Edilebilir mi?

Somut olayın şartları mevcutsa karşılıksız çek alacağı bakımından ihtiyati haciz de gündeme gelebilir.

Özellikle borçlunun malvarlığını kaçırma ihtimali, mali durumunun kötüleşmesi veya tahsil tehlikesinin bulunması gibi durumlarda ihtiyati haciz bakımından gerekli şartların oluşup oluşmadığı değerlendirilmelidir.

İhtiyati haciz, kesin hacizden farklı bir koruma tedbiridir ve şartları ile teminat hususu ayrıca değerlendirilir.

Bu nedenle yüksek miktarlı karşılıksız çeklerde yalnızca icra takibinin başlatılması değil, borçlunun malvarlığının araştırılması ve gerektiğinde ihtiyati haciz imkanının değerlendirilmesi önem taşıyabilir.

Çek Birden Fazla Kişi Tarafından İmzalanmışsa

Çekte;

• keşideci,
• ciranta,
• avalist

gibi birden fazla kambiyo borçlusu bulunabilir.

Çekin karşılıksız çıkması hâlinde bu kişilerin hukuki sorumlulukları aynı değildir.

Bu nedenle icra takibine başlamadan önce;

1. çek üzerindeki imzalar,
2. ciro silsilesi,
3. aval kayıtları,
4. keşideci,
5. çek hesabı sahibi,
6. şirket yetkilileri

ayrı ayrı incelenmelidir.

Özellikle çekin arkasındaki ciro silsilesinin eksiksiz şekilde incelenmesi, takip edilecek kişilerin belirlenmesi bakımından önemlidir.

Karşılıksız Çekte Zamanaşımı ile Şikayet Süresi Aynı Şey Değildir

Uygulamada sıklıkla birbirine karıştırılan iki kavram bulunmaktadır:

Şikayet süresi ve alacağın zamanaşımı.

Karşılıksız çek nedeniyle İcra Ceza Mahkemesine yapılacak şikayet bakımından özel olarak 3 ay / her halde 1 yıl süresi bulunmaktadır.

Buna karşılık çekten doğan kambiyo hakkının ileri sürülmesine ilişkin süreler, çekin niteliği, tarafların sıfatı ve somut olayın özelliklerine göre Türk Ticaret Kanunu'nun kambiyo senetlerine ilişkin hükümleri kapsamında ayrıca değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla;

"Ceza şikayet süresi geçti, artık çek için hiçbir şey yapılamaz."

şeklindeki genel bir değerlendirme doğru değildir.

Ceza şikayeti bakımından süre kaçırılmış olsa dahi, çekten kaynaklanan alacağın hukuki olarak ileri sürülüp sürülemeyeceği ayrıca incelenmelidir.

Karşılıksız Çekle Karşılaşan Hamil Ne Yapmalıdır?

Karşılıksız çek elinde bulunan kişinin uygulamada şu sırayı takip etmesi faydalı olacaktır:

1. Çeki bankaya ibraz edin.

Çekin kanuni ibraz süresi geçirilmemelidir.

2. "Karşılıksızdır" işleminin yapılmasını sağlayın.

Bankanın yaptığı işlemin belgelerini mutlaka muhafaza edin.

3. Bankanın kanuni sorumluluk tutarını tahsil edin.

Çek yaprağı için yasal bedel tahsil edilebilir.

4. Çek aslını ve banka belgelerini muhafaza edin.

Özellikle çekin arka yüzündeki ciro zinciri önemlidir.

5. Kambiyo senetlerine özgü icra takibini değerlendirin.

Çek bedelinin tahsili bakımından icra süreci başlatılmalıdır.

6. İcra Ceza Mahkemesine şikayet süresini kontrol edin.

3 aylık öğrenme süresi ve her halde 1 yıllık azami süre kaçırılmamalıdır.

7. Borçlunun malvarlığını araştırın.

Araç, taşınmaz, banka hesabı ve üçüncü kişilerdeki alacaklar bakımından haciz imkanları değerlendirilmelidir.

8. Gerekirse ihtiyati haciz talep edin.

Tahsil riskinin bulunduğu durumlarda ihtiyati haciz şartları ayrıca değerlendirilmelidir.

9. Şirket çeki ise sorumlu kişileri doğru belirleyin.

Çek hesabı sahibi, şirket yetkilileri ve çek üzerindeki imza bakımından ayrı ayrı inceleme yapılmalıdır.

Karşılıksız Çek Dosyalarında En Sık Yapılan Hatalar

Karşılıksız çek dosyalarında özellikle şu hatalarla karşılaşılmaktadır:

Birinci hata: Çekin bankaya kanuni ibraz süresi içerisinde sunulmaması.

İkinci hata: İcra Ceza Mahkemesine yapılacak şikayetin 3 aylık süresinin geçirilmesi.

Üçüncü hata: Yalnızca ceza şikayeti yapılıp alacağın tahsili için icra takibi başlatılmaması.

Dördüncü hata: Çek üzerindeki ciro zincirinin incelenmemesi.

Beşinci hata: Şirket çeklerinde cezai sorumluluğun kime ait olduğunun araştırılmaması.

Altıncı hata: Bankanın kanuni ödeme yükümlülüğünün dikkate alınmaması.

Yedinci hata: Çek bedelinin tahsili ile ceza şikayetinin aynı hukuki süreç sanılması.

Sekizinci hata: İhtiyati haciz imkanının değerlendirilmemesi.

Bu hatalar, özellikle yüksek meblağlı çeklerde alacağın tahsilini ciddi şekilde güçleştirebilir.

SONUÇ

Karşılıksız çek düzenlenmesi hâlinde Türk hukukunda hamil bakımından birden fazla hukuki yol bulunmaktadır.

Bunların başında;

1. Kambiyo senetlerine özgü icra takibi,

2. 5941 sayılı Çek Kanunu kapsamında İcra Ceza Mahkemesine şikayet,

3. Somut olayın şartlarına göre ihtiyati haciz,

4. Gerekli hallerde diğer hukuki ve cezai başvurular

gelmektedir.

Özellikle İcra Ceza Mahkemesine yapılacak şikâyet bakımından fiilin öğrenilmesinden itibaren 3 aylık sürenin ve her halde 1 yıllık azami sürenin geçirilmemesi gerekir.

Bunun yanında karşılıksız çek nedeniyle ceza yargılamasının başlatılması, çek bedelinin kendiliğinden tahsil edileceği anlamına gelmez. Bu nedenle ceza şikayeti ile alacağın tahsiline yönelik icra takibinin birlikte ve birbirinden bağımsız şekilde değerlendirilmesi gerekir.

Özellikle yüksek meblağlı çeklerde; çekin şekil şartları, ibraz süresi, karşılıksızdır işlemi, ciro zinciri, hamil sıfatı, keşideci ve şirket yetkililerinin hukuki durumları, icra takip süresi, şikâyet süresi ve borçlunun malvarlığı birlikte incelenmelidir.

Karşılıksız çek nedeniyle hak kaybı yaşanmaması için somut olayın tüm belgeleriyle birlikte değerlendirilmesi ve başvuru sürelerinin geçirilmemesi büyük önem taşımaktadır.

Hukuki danışmanlık ve karşılıksız çek, icra takibi ve İcra Ceza Mahkemesi süreçleri hakkında destek almak için bir avukata başvurulması önerilir.

Av. Adem Narin Hukuk ve Danışmanlık Bürosu Hukuki Destek Alın

Karşılıksız çek nedeniyle icra takibi, İcra Ceza Mahkemesine şikayet ve diğer hukuki süreçlerin süresi içerisinde ve doğru şekilde yürütülmesi, hak kaybı yaşanmaması açısından büyük önem taşır. Adem Narin Hukuk ve Danışmanlık Bürosu olarak karşılıksız çek, çek alacağının tahsili, kambiyo senetlerine özgü icra takibi ve İcra Ceza Mahkemesi süreçlerinde hukuki danışmanlık ve avukatlık hizmeti sunuyoruz. Somut olayı ve hukuki durumu değerlendirmek için Hukuki Danışmanlık İçin İletişime Geçin.

Karşılıksız Çek Nedeniyle İcra Ceza Mahkemesine Şikayet Dilekçesi Örneği

Karşılıksız çek düzenlenmesi hâlinde çek hamili, kanun kapsamında kanunda öngörülen şartların oluşması ve şikayet süresine uyulması kaydıyla İcra Ceza Mahkemesine şikayette bulunabilir. Aşağıdaki dilekçe, karşılıksız çek nedeniyle yapılacak şikayet başvurusu için hazırlanmış örnek bir şablondur. Somut olayın özelliklerine, çekin bedeline, ibraz tarihine, keşideciye ve çekin ciro durumuna göre dilekçenin uyarlanması gerekir.